Stare knjige kažu da je Novi Sad zvanično osnovan 1694. godine, što znači više od osamdeset godina pre Sjedinjenih Američkih Država.Taj starac od grada, kad se danas pogleda uopšte ne izgleda loše, mnogo se izgradio, proširio, povećao. Nekome je to milo, nekome i ne, neko voli što Novi Sad postaje velegrad, a nekome (meni, na primer)     nedostaju osamdesete i onaj mir nedeljom popodne, kada kroz Zmaj Jovinu prođe tek pokoji slučajni prolaznik, a danas u bilo koje doba dana, a ponekad i noću, od gužve  ne možete proći centrom.

Dobio sam na čitanje od drugara jednu fenomenalnu knjigu Novi Sad od kuće do kuće , koju je napisala gospođa Donka Stančić, istoričarka umetnosti, iako ne po rođenju Novosađanka, ali, očigledno, zaljubljenik u grad u kojem živi i stvara i očigledno profesionalac i majstor svoje profesije.

Fenomenalna knjiga , koju možete naći po knjižarama, daje na uvid odličnu priču o najstarijim kućama u našem gradu, koje uz manje ili veće popravke i rekonstrukcije odolevaju zubu vremena i još postoje sve te godine.

Za početak da izdvojim samo neke…

Zmaj Jovina 28

Najstarija sačuvana kuća u Novom Sadu je ona koja se nalazi na ćošku Zmaj Jovine i Dunavske i spisi kažu da je sagrađena 1720. godine, a po nekim navodima i ranije. Pripadala je Stojanu Maslaku, majstoru-sapundžiji i pošto je tada postojao običaj da se značajnijim građevinama u gradu daju posebna imena, ova je ponela ime ” Kod Belog Lava“. Zašto, ne znam, a ni gospođa Donka ne navodi. U drugoj polovini XVIII veka vlasnici kuće su bili poznati Emanuil Janković, pa mitropolit Stratimirović , a pred kraj XIX veka kuću kupuje Lazar Dunđerski. Ne bih ulazio u objašnjavanje stila gradnje jer nisam kompetentan za to, ali, moram da naglasim da se najstarija kuća u našem gradu, iako spolja izgleda sasvim fino, nalazi u prilično problematičnom stanju zbog zapuštenosti  i konstantne gradnje u njenoj okolini. Tržni centar “Lupus” se nalazi u neposrednoj blizini i njegova gradnja je donela mnogo problema ovom, može se reći, istorijskom spomeniku Novog Sada.

Ribar

Ako uđemo malo dublje u Dunavsku ulicu, u drugom delu te ulice nalazi se svima poznati lokali “Filigran” i bife “Ribar“.On se nalazi u kući koja je sagrađena sredinom XVIII veka, a iako se ne zna prvi vlasnik kuće, dobro se zna da je kuća dobila ime po kafani “Crni Jarac“.  U njoj su od poznatijih ličnosti stanovali Aleksandar Sandić, profesor i književnik i narodni prosvetitelj Vasa Pelagić. Ova kuća dobija na značaju i po tome što su oba lokala autentično sačuvana, i može se i danas  videti kako su izgledali novosadski dućani krajem osamnaestog veka. Osim toga, znam mnoge danas sredovečne i starije ljude za koje “bife Ribar” ima nostalgičnu vrednost i mnogi od njih (nas) su u njemu dosta puta popili par piva kao zagrevanje pred “pravi izlazak “.

Pašiceva 5

Ova čudna dvospratnica kao da je ispala iz neke razglednice Amsterdama ili nekog drugog grada u Holandiji, jer je realno teško naći sličnu kuću u Novom Sadu, a pogotovo sagrađenu u to vreme. Podseća na zbijene srednjevekovne kuće u Zapadnoj i Srednjoj Evropi gde su se inače gradile takve kuće zbog nedostatka građevinskog prostora. Nije poznato ko je sve stanovao u ovoj fascinantnoj kući, dok ona, evo već dve stotine godina odoleva zubu vremena i kao da prkosi raskošnoj Sabornoj crkvi koja se nalazi preko puta.

Ðure Jakšica 9

Kuća u Đure Jakšića 9 bila je poznata nekad kao “Visarionova bolnica“, jer je najzaslužniji za njenu gradnju nekadašnji vladika Visarion Pavlović. Ta zgrada je od početka svog veka, a prve knjige je pominju 1741. godine, služila kao zgrada za smeštaj sirotinje, ali je imala i organizovanu lekarsku pomoć. U starim knjigama piše da je zgrada izgrađena od čvrstog materijala i da ima četiri sobe i dve kuhinje. Prvobitni izgled tzv. bolnice izmenjen je 1803.godine kada je zgrada proširena rušenjem prve susedne kuće i doziđivanjem postojeće. Sprat je dozidan sredinom XIX veka donacijom građana i kompanija, a ostala su zapisana i imena Marije Stanisavljević i Marka Popovića kao ljudi koji su najviše doprineli prikupljanju priloga za nadogradnju bolnice. Danas se u ovoj velikoj i prostornoj zgradi nalazi Akademija Umetnosti.

Crkvena Opština

Sa zapadne strane Saborne Crkve nalazi se sedište Pravoslavne crkvene opštine. Ova zgrada je sagrađena pre skoro dve stotine godina i uz malo veću obnovu početkom dvadesetog veka nepromenjena stoji i zato je jedna od najvrednijih novosadskih kuća. Prostor na kojem je sagrađena kuća u prošlosti je pripadala poznatoj novosadskoj porodici Miloradović, ali je Pravoslavna Crkva kupila tu kuću i sagradila novu, postojeću. I dan-danas na tom mestu je Crkvena Opština Srpske Pravoslavne Crkve.

Mileticeva 8

Kuću u Miletićevoj 8 je podigao narodni dobrotvor i osnivač srpske gimnazije Sava Vuković, negde krajem XVIII veka. Poznata je i po tome što je kuću posedovao Stevan Branovački, poznati advokat , političar i jedno vreme i gradonačelnik Novog Sada, a vlasnici kuće su bili i još jedan gradonačelnik Pavle Mačvanski i bogati trgovac Sava Mogin koji je adaptirao i donekle promenio izgled zgrade početkom XX veka.Trenutno je u toj kući ginekološka ordinacija  i ultrazvučna dijagnostika “Dr. Veber“.

Grozde Gajšin 4

U ulici Grozde Gajšin broj 4 nalazi se jedna autentična kuća iz XIX veka koja je značajna po tome što možemo videti kako su izgledale kuće tadašnjeg slabije stojećeg i materijalno skromnijeg sloja građana. Prvi vlasnici su bili Ana i Anton Slezak. Primer je arhitektonskog nasleđa starog jezgra grada .U doba kada je građena nije se puno razlikovala od tadašnjih tradicionalnih trščara od kojih se izdvajala samo zato jer je bila pokrivena biber crepom.Uz neznatne obnove kuća i danas služi za stanovanje.

Ovo su samo neke od najstarijih kuća u našem prelepom gradu koje opstaju i podsećaju nas na neko drugo, starije vreme. Prošetajte ponekad do njih i osmotrite ih dobro, možda će vas vratiti u to doba, makar i u mašti.

U ovom članku upotrebljavani su delovi teksta iz knjige Donke Stančić “Novi Sad od kuće do kuće” iz 2005. godine izdavača “Zavod za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada”
Fotografije by: DOTKOM

13090180